«Περί θείων ὀνομάτων τοῦ Ἁγίου Διονυσίου Ἀρεοπαγίτου μέ ἑρμηνευτικά σχόλια τοῦ Ἁγίου Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητῆ» No 22

Ἀποσπάσματα 2024-2025 ἀπό τό σεμινάριο Δογματικῆς «Περί θείων ὀνομάτων τοῦ Ἁγίου Διονυσίου Ἀρεοπαγίτου μέ ἑρμηνευτικά σχόλια τοῦ Ἁγίου Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητῆ»
(Μέ τόν Παῦλο Κλιματσάκη)

Πῶς ὁ Θεός τά γνωρίζει ὅλα ἀφοῦ δέν ἔχει νοῦ καί αἴσθηση;

Ἡ Γραφή μᾶς λέει ὅτι ὁ Θεός τά ξέρει ὅλα. Δέν πέφτει φύλλο χωρίς νά τό ξέρει ὀ Θεός. Ὁ Θεός ξέρει ἀκόμη καί τόν ἀριθμό τῶν τριχῶν τῆς κεφαλῆς μας. Τίς μέτρησε; Ξέρει καί τόν ἀριθμό τῶν ἀτόμων πού ἀποτελοῦν τήν καρέκλα. Τά βλέπει καί τά μετρᾶ; Τά θεῖα πρέπει νά τά σκεφτόμαστε θεοπρεπῶς. Ποιό εἶναι τό θεοπρεπές ἐν προκειμένῳ; Τό γάρ ἄνουν καί ἀναίσθητον κατ’ὑπεροχήν. Τό ὅτι δέν ἔχει ὁ Θεός νοῦ καἰ αἴσθηση πρέπει νά τό σκεφτοῦμε ὑπεροχικά καί ὄχι κατ’ἔλλειψιν. Δηλ. ἡ αἴσθηση καί ὁ νοῦς πού ἔχει ὁ Θεός δέν εἶναι αὐτά πού ἔχουμε ἐμεῖς.

Εἶναι μιά ἄλλη αἴσθηση καί ἄλλος νοῦς. Ποιός εἶναι ὁ ὑπεροχικός τρόπος; Ἡ ὑπεροχική γνώση πού ἔχει ὁ Θεός δέν εἶναι σάν τήν δική μας, νά σκεφτεῖ , νά μετρήσει, νά παραλληλίσει, νά κάνει συλλογισμούς, ἀλλά εἶναι γνώση ὅτι Αὐτός παράγει τά ὄντα. Πῶς δηλ. ξέρει πόσες τρίχες ἔχει ἡ κεφαλή μου; Ἐπειδή τίς παράγει. Ἐνῶ ἐμεῖς γνωρίζουμε τά ὄντα συναντώντας τα μπροστά μας ἤδη ἕτοιμα.

Ποιά ἡ διαφορά γνώσεως τῶν ὄντων στόν Νεοπλατωνισμό καί στήν ὀρθόδοξη θεολογία;

Ἐμεῖς οἱ ἄνθρωποι, σύμφωνα μέ τήν ὀρθόδοξη θεολογία,  γνωρίζουμε τά ὄντα ἐκ τῶν ὑστέρων, ἐνῶ ὁ Θεός ἐκ τῶν προτέρων. Κατά τήν πάντων αἰτία. Ἐπειδή ὁ ἴδιος εἶναι ἡ αἰτία τῶν πάντων. Γι’ αὐτό καί ἔχει τήν γνώση τῶν πάντων. Καί ἀπό πρίν. Προειληφώς. Ὁ εἰδώς τά πάντα πρίν τῆς γενέσεως αὐτῶν. Δέν μαθαίνει τά ὄντα ὁ Θεός μελετώντας τα, ἀλλά ἀπό τόν ἑαυτό του καί ἐντός τοῦ ἑαυτοῦ του, ἐπειδή ὁ ἴδιος ἀποτελεῖ τήν αἰτία τῶν πάντων. Τήν γνώση τήν ἔχει ἀπό πρίν.

Στό νεοπλατωνικό σύστημα ὅμως, λέει ὅτι τό ἕν στήν πρώτη ἀπορροή του γίνεται νοῦς. Τί περιέχει ὁ νοῦς; τίς ἰδέες, τά νοήματα. Στήν ἑπομένη ἀπορροή του γίνεται ψυχή. Ἀφ’ ἑνός ἡ ψυχή τοῦ κόσμου, πού ἀπορρίπτεται ὁλοκληρωτικά ἀπό ὀρθόδοξη ἄποψη, δέν ὑπάρχει τέτοιο πράμα (κοσμική ψυχή) καί δευτερευόντως εἶναι οἱ άτομικές ψυχές. Γίνεται μία κάθοδος. Αὐτή ἡ κάθοδος συνιστᾶ κάτι μή πραγματικό πού γιά τούς νεοπλατωνικούς εἶναι ἡ ὕλη. Μέσα στήν ὕλη ὑπάρχει τό ἐνδεχόμενο. Αὐτό τό ὁποῖο δέν μπορεῖ νά γνωσθεῖ. Ἄρα τό ἕν τό νεοπλατωνικό δέν μπορεῖ νά γνωρίζει ἀπό πρίν τί θά συμβεῖ. Κατά τήν ὀρθόδοξη ἀντίληψη ὁ Θεός γνωρίζει ἐκ τῶν προτέρων τί θά συμβεῖ. Καί στήν τελευταία του λεπτομέρεια. ...Γιά τόν Θεό δέν μπορεῖ νά ὑπάρξει κάτι τό ἐνδεχόμενο. Γιά μᾶς ὑπάρχει τό ἐνδεχόμενο καί τό τυχαῖο.

Ὁ Θεός γνωρίζει παράγοντας τά ὄντα. Καί τά παράγει ἐπειδή ἤδη τά ἔχει προγνωρίσει. Γι’ αὐτόν τόν λόγο ὁ Θεός γνωρίζει τά πάντα ἐπειδή προέρχονται ἀπό τόν ἑαυτό του καί προϋπάρχουν μέσα στόν ἑαυτό του κατά τρόπον ἑνιαῖο καί ὄχι μεριστά. Αὐτά τά ὁποῖα ἐκτός Θεοῦ ὑπάρχουν μεριστά καί διῃρημένα, ἐντός Θεοῦ ὑπάρχουν ἑνιαίως. Ἑπομένως ὁ καθένας ἀπό μᾶς ὄχι κατά τήν ξεχωριστή του ὕπαρξη προϋπάρχει μέσα στόν Θεό ὡς νόημα καί θεία βούληση. Ὁ Παῦλος π.χ. προϋπάρχει ὄχι ὡς κάποιος ἄνθρωπος.

-Ἀκροατής: Ἀλλά ὑπάρχει καί ὁ ἄνθρωπος

-Ναί, ὡς ἰδέα.

-Ἀκροατής: Ἄρα κάθε τι πού έμφανίζεται στήν κτίση ἔχει τό ἀρχέτυπό του.

-Ναί, τά παραδείγματα πού εἴπαμε προηγούμενη φορά, οἱ λόγοι τῶν ὄντων, τά ἀγαθά θεῖα θελήματα σύμφωνα μέ τά ὁποῖα ὁ Θεός προεγνώρισε καί προόρισε τά ὄντα.

Ποιά ἡ διαφορά γνώσεως τῶν ὄντων διά τῆς γνώσεως ἀλλά καί διά τῆς ἀγνωσίας; 

Ὁ Θεός ὁ ἴδιος ἀπό τήν πλευρά τῶν ὄντων γνωρίζεται μέσα σέ ὅλα καί ἀνεξάρτητα ἀπό ὅλα· καί διά γνώσεως ὁ Θεός γιγνώσκεται καί διά ἀγνωσίας γιγνώσκεται...μία καταληκτική παρατήρηση, ἀλλά ὑπάρχει καί μία θειοτάτη τοῦ Θεοῦ γνώση. Ἡ δι’ ἀγνωσίας γιγνωσκομένη· τό ἄκτιστον φῶς κατά τήν ὑπέρ νοῦν ἕνωση. Ὅταν ὁ νοῦς τῶν ὄντων πάντων ἀποστάς ἔπειτα καί ἑαυτόν (ὅταν ξεκολλήσει καί ἀπό τά νοήματά του ἐγκαταλείπει καί τόν ἑαυτό του, ὄχι κατά κυριολεξίαν) ἀφείς ἑνωθεῖ ταῖς ὑπερφααῖς (πέραν τοῦ φωτός)  συνακτῖσι ἐκεῖθεν καί ἐκεῖ τῷ ἀνεξερευνήτῳ βάθει τῆς σοφίας καταλαμπόμενος· μιλᾶμε γιά τήν “ἁρπαγή”! Πολλοί ἅγιοι ἔχουν ἁρπαχθεῖ μέχρι τρίτου οὐρανοῦ. Κατά τήν Ἁρπαγή δέν εἶναι σαφές ἄν εἶναι μέ τό σῶμα τους ἐκεῖ πού μεταφέρονται. Διότι ὁ νοῦς πού μετέχει στόν Θεό κοινωνεῖ καί μέ τόν Θεό καί μέ τόν ἄνθρωπο. Ἀλλά ἐκείνη τήν ὥρα δέν ἀσχολεῖται ὁ ἅγιος μέ τό σῶμα του. Ἀναστέλλονται τότε πείνα, δίψα, ἀφόδευση· εἶχαν οἱ ἅγιοι τή θέα τοῦ ἀκτίστου φωτός· πονοῦσαν, ἀλλά ὄχι ἔτσι ὅπως ἐμεῖς.

Ὅσοι ἔχουν τέτοια ἐμπειρία δέν αἰσθάνονται τήν διάθεση νά γράψουν καμμία πραγματεία καί νά μᾶς ἀναλύσουν τή γνώση πού ἀπέκτησαν γιατί αὐτή ἡ γνώση εἶναι γνώση δι’ἀγνωσίας. Δέν ἔχει νόημα νά τήν καταγράψουν μέ ἀνθρώπινα λόγια ἤ σέ μαθηματικές φόρμουλες· εἶναι γνώση κατά τήν ὁποία ὁ ἀνθρώπινος νοῦς μέσα στό θεῖο φῶς βλέπει ὅλα τά ὄντα νά παράγονται ἀπό τήν πρωταρχική τους αἰτία πού εἶναι ὁ Θεός. Κι ἐκεῖ τά βλέπει ὅλα. Βλέπει τά ὄντα ἔτσι ὅπως τά ἔχει σκεφθεῖ καί ὁρίσει ὁ Θεός. Ἐκεῖ τελειώνει ἡ γνώση. ...

Πῶς ὑπάρχω μέσα στό Σῶμα τοῦ Χριστοῦ;

Ὁ Θεός εἶναι πλήρως τό ἕν. Μέσα στόν ἑαυτό του ἑλκύει καί ὅλα τά ἄλλα. Τά περικλείει τά πάντα ἐντός Του, παρ’ὅλο πού εἶναι διαφορετικά τοῦ Θεοῦ. Ἐν Αὐτῷ γάρ ζῶμεν καί κινούμεθα καί ἐσμέν. Ὅλη μας ἡ πραγματικότητα παράγεται έκ τοῦ Θεοῦ....Μέ παράγει τώρα ἡ ἄκτιστη ένέργεια τοῦ Θεοῦ. Ὁ Θεός συνεχῶς μέ ἄγει στό ὄν, μέ συγκρατεῖ στό ὄν. Γι’ αὐτό καί δέν πεθαίνει ἁπλά ὁ ἄνθρωπος. Θέλησε νά ὑπάρχω καί μέ διατηρεῖ. Πρωταρχικά τἀ ὄντα ἔχουν μία ἑνότητα. Ὡς πνεῦμα οἱ ἄνθρωποι μποροῦν νά ἀποτελέσουν ἕνα. Οἱ ἄνθρωποι πού ἐνχριστώνονται ὡς μέλη τοῦ Σώματος γίνονται ἕνα σῶμα καί παύει ἡ φθορά. Δέν κοινωνοῦμε γιά ἱκανοποίηση τοῦ ἀτομικοῦ ἐγωϊσμοῦ, γιά ἀτομική προαγωγή, ἀλλά γιά νά ἐγκεντρισθοῦμε μέ τόν Χριστό καί μέ τούς ἄλλους. Κατά τήν ἀνάσταση τῶν σωμάτων, τήν ἡμέρα τῆς κρίσεως, θά γίνουμε ὅλοι μέλη τοῦ Σώματος τοῦ Χριστοῦ, ἀλλά δέν θά εἴμαστε ὅλοι μιά χαρά. Διότι κάποιοι θέλουν νά ὑπάρχουν σύμφωνα μέ τό δικό τους θέλημα. Ἐπειδή δέν θά ‘χουν μετανοήσει δέν θά εἶναι καλά. Ὄχι ἐπειδή ὁ Χριστός δέν τούς θέλει.