Ἰωάννης Δ. Κουζίου — Ὄψεις τῆς περιόδου τῆς Τουρκοκρατίας καί τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπανάστασης τοῦ 1821 στό πολλαπλό βιβλίο τῆς ΣΤ΄ Δημοτικοῦ καί τῆς Γ΄ Γυμνασίου

ΗΜΕΡΙΔΑ - Διοργάνωση: ΕΣΤΙΑ ΠΑΤΕΡΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ
ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΑΠΟΔΟΜΗΣΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ, Κριτική θεώρηση τοῦ Νέου Πολλαπλοῦ βιβλίου στὰ Ἑλληνικά Σχολεῖα.
ΑΙΘΟΥΣΑ
EΚΔΗΛΩΣΕΏΝ ΠΟΛΕΜΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ, ΚΥΡΙΑΚΗ 4 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2026 - 16.30

Ἰωάννης Δ. Κουζίου

ἱστορικός, Μεταπτυχιακό (ΜΑ) Νεότερης καί Σύγχρονης Ἱστορίας, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, ἀπόφοιτος Ἑλληνικοῦ Πολιτισμοῦ ΕΑΠ

«Ὄψεις τῆς περιόδου τῆς Τουρκοκρατίας καί τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπανάστασης τοῦ 1821 στό πολλαπλό βιβλίο τῆς ΣΤ΄ Δημοτικοῦ καί τῆς Γ΄ Γυμνασίου»

ΒΙΒΛΙΟ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Γ΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

Από το βιβλίο ιστορίας (του μαθητή), της Γ΄ Γυμνασίου με τίτλο: Από το Νεότερο στο Σύγχρονο Κόσμο, εκδ. Διόφαντος, το συμπέρασμα που εξάγεται είναι αρνητικό καθώς είναι πρόδηλο, ότι ο συγγραφέας, προσπαθεί να εξάρει τον ρόλο του κινήματος του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης και να μειώσει ή και να εξαλείψει την συμβολή της ελληνορθόδοξης παράδοσης και της Ορθόδοξης Εκκλησίας τόσο στη διατήρηση της εθνικής συνείδησης των Ελλήνων όσο και στη πνευματική αφύπνιση του υπόδουλου Γένους, αλλά και να παρουσιάσει την Ελληνική Επανάσταση του 1821 ως απότοκο της Γαλλικής Επανάστασης.

Στο Κεφάλαιο 1, ενότητα 3 με τίτλο: «Από την Αμερικανική στη Γαλλική Επανάσταση», σ. 19, ο συγγραφέας, αναφέρει τα χαρακτηριστικά των δυο Επαναστάσεων που επηρέασαν την Ελληνική. Συγκεκριμένα αναφέρει τον πολιτικό χαρακτήρα της Αμερικανικής Επανάστασης καθώς ήταν πόλεμος των αποικιών με το μητροπολιτικό κράτος και τον κοινωνικό χαρακτήρα της Γαλλικής Επανάστασης. Ωστόσο, δεν αναφέρει τα εθνικά και θρησκευτικά χαρακτηριστικά της Ελληνικής Επανάστασης, δηλαδή ότι ήταν ξεκάθαρα πόλεμος εθνικοαπελευθερωτικός, μη ταξικός, εναντίων αλλοεθνούς και αλλόθρησκου δυνάστη.

Την απόδειξη για τον χαρακτήρα της Ελληνικής Επανάστασης μας δίνει ο ίδιος ο Κολοκοτρώνης στον μνημειώδη λόγο του στην Πνύκα το 1838 προς τους μαθητές του Γυμνασίου Αθηνών: «Η επανάστασις η εδική μας δεν ομοιάζει με καμμιάν απ’ όσες γίνονται τη σήμερον εις την Ευρώπην. Της Ευρώπης αι επαναστάσεις εναντίον των διοικήσεών των είναι εμφύλιος πόλεμος. Ο εδικός μας πόλεμος ήτο ο πλέον δίκαιος, ήτον έθνος με άλλο έθνος…». Αλλά και οι ιδέες του Διαφωτισμού δεν είχαν επηρεάσει καθολικά όλους τους υπόδουλους Έλληνες. Οι πρωταγωνιστές του Αγώνα όπως ο Κολοκοτρώνης, ο Νικηταράς, ο Ανδρούτσος και άλλοι, δεν είχαν διαβάσει τους Γάλλους διαφωτιστές (Μοντεσκιέ, Βολτέρο, Ρουσσώ), αλλά είχαν γαλουχηθεί με τα νάματα της ελληνορθόδοξης παράδοσης.

Στην ενότητα 4 με τίτλο «Εθνικές Επαναστάσεις-Η Ελληνική Επανάσταση», σ. 24, ο συγγραφέας αναφέρει ότι «τα έθνη-κράτη ήταν αποτέλεσμα μιας νέας ιδεολογίας του νεότερου κόσμου, της εθνικής ιδεολογίας κυριάρχησαν από τις αρχές του 19ου αιώνα και αντικατέστησαν τις πολυεθνικές αυτοκρατορίες στις αρχές του 20ου αιώνα. Η Ελληνική Επανάσταση και η δημιουργία του Ελληνικού κράτους εντάσσονταν σε αυτή την ιδεολογία», σ. 24. Όμως οι μαθητές καλό είναι να γνωρίζουν ότι οι Έλληνες είχαν δημιουργήσει ήδη από το 1204 τα πρώτα εθνικά κράτη, όπως είναι η αυτοκρατορία της Νίκαιας, της Τραπεζούντας και το Δεσποτάτο της Ηπείρου. Ειδικότερα στη Νίκαια διαμορφώνεται η συνείδηση ότι ο Ελληνισμός πρέπει να οργανωθεί σε εθνικό κράτος και αναπτύσσεται η Μ. Ιδέα για την απελευθέρωση της Κωνσταντινούπολης και των άλλων κατακτημένων εδαφών. Ο Αυτοκράτορας Θεόδωρος Β΄ Λάσκαρις, γιός του Αυτοκράτορα Ιωάννη Δούκα Βατάτζη, ονομάζει το κράτος του «ελληνικόν» αναφέρεται σε Γένος Ελλήνων με εθνικό περιεχόμενο και προτείνει ο στρατός να οργανωθεί από γηγενείς και όχι από μισθοφόρους.

Επίσης πρέπει να αναφέρουμε ότι όραμα του υπόδουλου Ελληνισμού δεν ήταν η δημιουργία ενός περιορισμένου εδαφικά ανεξάρτητου κράτους, αλλά η απελευθέρωση της Κωνσταντινούπολης και η ανασύσταση του Ρωμαίικου όπως φαίνεται από τη Χάρτα του Ρήγα Φεραίου, το Σχέδιο Γενικόν της Φιλικής Εταιρείας και μαρτυρείται στο Λεξικόν της Επαναστάσεως του Γεώργιου Γαζή, γραμματικού του Γεώργιου Καραϊσκάκη και από τα λόγια του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη:«…εάν αυτή η ομόνοια εβαστούσε ακόμη δυο χρόνους ηθέλαμε κυριεύσει τη Θεσσαλία και τη Μακεδονία και ισως εφθάναμε και έως την Κωνσταντινούπολη …»

Στην ίδια ενότητα ο συγγραφέας αναφέρει: «Η πρώτη θεωρία για το τι είναι έθνος ήταν η γαλλική και υποστήριζε ότι σε ένα έθνος μπορεί να ανήκει ο καθένας που αισθάνεται ότι ανήκει σ’ αυτό», σ. 25. Λάθος. Οι Έλληνες, λαός ιστορικός, με 4000 χρόνια τεκμηριωμένης ιστορικής συνέχειας, είχαν διαμορφώσει έθνος πολύ πριν δημιουργήσουν ενιαίο κράτος. Έθνος με όρους ιστορικούς και πολιτισμικούς (κοινή γλώσσα, θρησκεία, συνείδηση, παραδόσεις) και όχι πολιτικούς-εδαφικούς, όπως ορίζει η νεωτερικότητα που ταυτίζει την έννοια του έθνους με την έννοια του κράτους. Μετά την πρώτη Άλωση από τους Λατίνους το 1204, αρχίζει η διάπλαση του νεότερου ελληνικού έθνους και η δημιουργία της εθνικής συνείδησης των νεότερου Ελληνισμού. Σύμφωνα με τον ιστορικό Απ. Βακαλόπουλο: « Ύστερα από το 1204 το όνομα Έλλην προβάλλεται πάλι ως εθνικό, λόγιοι και βασιλείς το χρησιμοποιούν με πλήρη συνείδηση. Με αυτόν τον τρόπο ο ελληνικός λαός ξανακερδίζει το εθνικό όνομά του και φαίνεται σαν να ανακαλύπτει τον εαυτό του». Ο Βακαλόπουλος συνεχίζει : «Το ότι την εποχή εκείνη μετά το 1261, αρχίζει να αφυπνίζεται η εθνική συνείδηση των νέων Ελλήνων…φανερώνεται λαμπρά και από την εμφάνιση στο λεξιλόγιο των ηγεμόνων και των λογίων και του λαού ασφαλώς, εκτός από τις λέξεις Έλλην, Ελλάς και μιας άλλης…αυτής που είναι ταυτόσημης με την έννοια του έθνους, της λέξης γένος. […] Είναι φανερό ότι η λέξη αυτή ενωμένη μάλιστα με το Ελλήνων, δηλώνει την κοινότητα του ιστορικού παρελθόντος των κατοίκων» . Η ελληνολατρεία των βασιλέων και των λογίων δεν είναι μια απλή φιλολογική κίνηση όπως υποστηρίχθηκε από ορισμένους ιστορικούς αλλά πραγματική πνευματική ζύμωση που οδήγησε σε εθνική αφύπνιση.

Το συγκλονιστικό κείμενο, το οποίο διαφωτίζει την ελληνική και ορθόδοξη συνείδηση των «Ρωμαίων βασιλέων», διασώζει ο Απ. Βακαλόπουλος και έχει τίτλο: «Του αοιδίμου βασιλέως κυρού Ιωάννου του Δούκα προς τον Πάπαν Γρηγόριον». Ο Απ. Βακαλόπουλος γράφει στον Πρόλογό του: «Η παρατιθέμενη επιστολή του Ιωάννου Γ. Βατάτζη (1222-1254) προς τον πάπα Γρηγόριο Θ΄ (1227-1241) είναι πολύ χαρακτηριστική για τις ιδέες που επικρατούν στους βασιλείς της Νίκαιας μετά το 1204. Έντονη είναι η ελληνολατρία και η εθνική ελληνική συνείδησή τους, που βαθμιαία ταυτίζεται με την Ορθοδοξία. …. Εδώ παρατηρούμε καθαρά πως γεννιούνται και δρουν οι πολιτικές εκείνες αντιλήψεις, που αποβλέπουν στην απελευθέρωση των σκλα-βωμένων ελληνικών χωρών, και οι οποίες προσαρμοσμένες επιζούν επί Τουρκοκρατίας μέσα σε νέες συνθήκες. Και τελικά πως διαμορφώνουν το περιεχόμενο της λεγόμενης Μεγάλης Ιδέας».

Σύμφωνα με τον πολιτικό επιστήμονα Γ. Κοντοργώργη, ο Ιωάννης Καποδίστριας τεκμηριώνει την ιστορική συνέχεια του ελληνισμού, με όρους πολιτισμικούς, όπως αποδεικνύει η διατήρηση της ταυτότητας του, δηλαδή, κοινή καταγωγή, γλώσσα και θρησκεία. Συγκεκριμένα αναφέρει ότι: «οι Έλληνες ουδέποτε έπαυσαν να αποτελώσιν εν έθνος διότι α) διέσωσαν καθαράν την κοινή καταγωγήν των β) εσυλλογίσθησαν και ωμίλησαν εις την γλώσσαν των πατέρων αυτών γ) και υπήκουσαν εις μιαν μόνην και αμετάβλητον εξουσίαν, εις την εξουσία της Εκκλησίας των. Ούτοι δε οι τρείς όροι είναι οι μόνοι, οίτινες εκ μιας συνενώσεως ανθρώπων απο-τελούσιν ό,τι καλείται εν έθνος ».

Η καθηγήτρια Ελένη Αγγελομάτη Τσουγγαράκη στο συλλογικό έργο Ο Πολιτειακός Πατριωτισμός και 1821 αναφέρετε στην χρήση των ονομάτων Ρωμιός, Έλλην, Γραικός και την εθνική συνείδηση των Ελλήνων: «Αρχίζοντας από τα μέσα του 15ου αιώνα και εξής βλέπουμε πως η χρήση του όρου Έλληνες παρουσιάζεται με διπλάσια ή τριπλάσια συχνότητα στα κείμενα σε σχέση με τους όρους Γραικός και Ρωμιός, με τους οποίους αυτοαποκαλούνταν οι μεταβυζαντινοί Έλληνες. Ωστόσο, και οι τρεις ονομασίες ήταν τότε ουσιαστικά ταυτόσημες, όπως δείχνει η ανάλυση των 327 κειμένων ποικίλου τύπου και προελεύσεως. Αρκετά πριν από την Ελληνική Επανάσταση η χρήση της ονομασίας Έλληνες όμως είχε σχεδόν γενικευτεί και συχνά οι τρεις ονομασίες χρησιμοποιούνταν εναλλακτικά ή εκ παραλλήλου. Στο Ἐτυμολογικὸν Μέγα 7, το λεξικό που τυπώθηκε στη Βενετία από τον Ζαχαρία Καλλιέργη το 1499 με επιμέλεια του Μάρκου Μουσούρου, προστίθεται ότι η λέξη έθνος δηλώνει τις ιδιαίτερες διαφορές των ανθρώπων κατά γένος, τα ξεχωριστά δηλαδή γένη σύμφωνα με τις μεταξύ τους διαφορές. Βλέπουμε και εδώ ακόμη πιο καθαρά τη σύνδεσή του έθνους με τη λέξη γένος. Σύμφωνα με τα κείμενα των πηγών, είναι πέραν πάσης αμφιβολίας ότι μετά την Άλωση υπήρχε συνείδηση της ταυτότητας, της καταγωγής και της εθνικής συνέχειας των Ελλήνων, ασχέτως με την ονομασία με την οποία επέλεγαν να αυτοαποκαλούνται, δηλαδή Έλληνες, Ρωμηοί ή Γραικοί. Όσο για τη χρήση της λέξης γένος αυτή ήταν η κοινώς χρησιμοποιούμενη λέξη. Σύμφωνα με τα ανωτέρω η συνείδηση της εθνικής ταυτότητας οπωσδήποτε προηγείτο της περιόδου του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και είχε πολύ παλαιότερες ρίζες. Εκεί που παρατηρείται η επίδραση του Διαφωτισμού κατά τον ύστερο 18o αιώνα είναι στην τάση να ερμηνευτεί και να θεμελιωθεί θεωρητικά από τους λόγιους η εγγενής αντίληψη της εθνικής ταυτότητας και της εθνικής συνέχειας, ώστε η έννοια του έθνους των Ελλήνων να μην επιδέχεται την έξωθεν αμφισβήτησή της, αλλά να περιέχει και εκείνα τα στοιχεία που υποστήριζαν οι τρέχουσες διαφωτιστικές απόψεις ».

Ο ιστορικός Απ. Διαμαντής αναφέρει για τους όρους Γένος/Έθνος και τα ονόματα Ρωμιός/Έλλην : «…Ο όρος Γένος όταν χρησιμοποιείται στην εποχή του Βυζαντίου και της Τουρκοκρατίας εξυπονοεί την ύπαρξη μιας κοινότητας με κοινή καταγωγή, θρησκεία και παράδοση, της ελληνικής, εξυπονοεί δηλαδή εθνότητα. Χαρακτηριστική για τη χρήση του όρου Γένος στην θέση του όρου Έθνος, για το εθνικό περιεχόμενο δηλαδή του όρου Γένος, είναι η φράση του Γενάδιου Σχολάριου: Θλίβομαι για τον όλεθρο του γένους. Γένους το οποίο ήταν το καλύτερο πάνω στη γή… Ποιος δεν θα ομολογήσει ότι οι Έλληνες ήταν οι καλύτεροι από όλους;. Το όνομα Ρωμαίος, Ρωμιός είχε διττή σημασία, εθνική και θρησκευτική, δήλωνε τον Ελληνορθόδοξο σε όλη την διάρκεια της Τουρκοκρατίας αλλά και πριν από αυτή και όχι μια μάζα ορθόδοξων βαλκανικών λαών. Οι Έλληνες, όχι μόνο η πνευματική ελίτ, αλλά και ο απλός λαός, είχε συνείδηση της ταυτότητας του. Οι εθνικές ταυτότητες δεν είναι επινοήσεις κάποιων ελίτ. Οι λόγιοι γνωρίζουν καλά τις λαϊκές αντιλήψεις και όταν αναφέρονται σε Έλληνες το γνωρίζουν και το εννοούν. Αντίθετα με τα όσα ιδεοληπτικά υποστηρίζουν και προπαγανδίζουν οι εθνομηδενιστές και αποδομητές περί θρησκευτικής και όχι εθνικής ταυτότητας των Ελλήνων της Τουρκοκρατίας και ότι το όνομα Έλλην δήλωνε σε όλη την περίοδο τον ειδωλολάτρη […] Οι εκκλησιαστικοί συγγραφείς αναφέρονται στους Έλληνες της εποχής τους για να δηλώσουν θρησκευτική και εθνική ταυτότητα: Έλληνες εκ καταγωγής και ορθόδοξοι ιδιαίτερα υπερήφανοι για τους ειδωλολάτρες προγόνους τους ».

Στα δύσκολα χρόνια της Τουρκοκρατίας η εκκλησία και οι κοινότητες, ήταν οι θεσμοί γύρω από τους οποίους συσπειρώθηκε το Έθνος και οι οποίοι διατήρησαν την ήδη διαμορφωμένη από το ύστερο Βυζάντιο, εθνική συνείδηση των Ελλήνων μέσω της γλώσσας και της πίστης. Το συλλογικό υποκείμενο που επαναστάτησε δεν ήταν μια μάζα χριστιανών βαλκάνιων πληθυσμών -ελληνόφωνων στην καλύτερη περίπτωση- όπως αρέσκεται να υποστηρίζει η Κοραΐκή διανόηση, που θεωρεί τον Φίλιππο και τον Αλέξανδρο κατακτητές του ελληνισμού αλλά, Έλληνες χριστιανοί ορθόδοξοι με εθνική συνείδηση, την οποία είχαν διατηρήσει η Εκκλησία και οι Κοινότητες, μέσω της γλώσσας και της πίστης και είχαν αναπτύξει οι Δάσκαλοι του Γένους και οι Έλληνες λόγιοι. Η ιστορική συνέχεια του Ελληνισμού και η σύνδεση του με την ελληνική αρχαιότητα, δεν υπήρχε στο φαντασιακό κάποιων δυτικοθρεμμένων λογίων του διαφωτισμού, επηρεασμένων από τις φιλελεύθερες ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης, που μέσα στο κλίμα έξαρσης της αρχαιολατρίας, σκέφτηκαν να συνδέσουν τους ελληνόφωνους υπηκόους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με τους αρχαίους προγόνους τους, κατασκευάζοντας έτσι την εθνική τους ταυτότητα.

Αντίθετα, οι Έλληνες, ποτέ δεν έπαψαν να έχουν συνείδηση του ιστορικού τους παρελθόντος, ακόμα και στα σκοτεινά χρόνια της δουλείας, διατηρώντας την ορθόδοξη πίστη τους κατάφεραν να κρατήσουν την μνήμη της εθνικής καταγωγής τους, της μεσαιωνικής ιστορίας τους και της πολιτιστικής τους αυτοτέλειας, άλλοι σε εντονότερο και άλλοι σε ασθενέστερο βαθμό. Πολύ πριν τον διαφωτισμό, ο λόγιος Θεοδόσιος Ζυγομαλάς τον 16ο αιώνα, με επιστολή του προς τον Μαρτίνο Κρούσιο, εκφράζει τόσο τη θλίψη του για το έθνος του που βρίσκεται κάτω από τη δουλεία των Αγαρηνών όσο και το εθνικό αίτημα για αποκατάσταση και αναρωτιέται: «Δωη δε Θεός ποτέ άνεσιν και ελευθερίαν, την τε εις το αρχαίον αποκατάστασιν» . Καταδεικνύοντας την εθνική ιδιαιτερότητά του νέου Ελληνισμού που βασίζεται στη σχέση εκκλησίας λάου, σε αντίθεση με τα δυτικά έθνη.

Ο λόγιος και Μητροπολίτης Μυρέων Ματθαίος (1550-1624), Στο ποίημα Θρήνος της Κωνσταντινουπόλεως κάνει αναφορά σε γένος Ρωμαίων και γένος Ελλήνων, γεγονός που δείχνει ότι ο Έλληνας λόγιος του 17ου αιώνα, είχε σαφή επίγνωση της διαχρονικής συνέχειας του ελληνικού έθνους και όριζε την εθνική του ταυτότητα σε πολιτιστική βάση: «Αλοίμονον Αλοίμονον στο γένος των Ρωμαίων πως έγινε ανόσιον και καταφρονεμένον, ω πως εκαταστάθητε το γένος των Ελλήνων και επιρεπλεχθήκετε μέσω πολλών κινδύνων».

Ο Μελέτιος Πηγάς αναφέρεται σε Γραικούς, Έλληνες και Ρωμαίους: «Το Γραικόν όνομα δοξαν τε και έπαινον, Ελλήνων τω ημετέρων συμφυλετών, τέχνας, επιστήμας, ευπρέπεια, κλέος, στολισμός, κόσμος, Γραικούς είτουν Ρωμαίους».

Και ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, με την απάντηση του στον Άγγλο ναύαρχο Χάμιλτον, αποδεικνύει ότι οι Έλληνες είχαν συνείδηση της ιστορικής τους συνέχειας καθώς ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος είναι ο τελευταίος βασιλιάς τους, 370 χρόνια μετά τη θυσία του και οι Κλέφτες είναι ο στρατός που συνεχίζει την απροσκύνητη στάση του: «Εμείς, καπετάν Άμιλτων, ποτέ συμβιβασμόν δεν εκάμαμεν με τον Τούρκο. Άλλους έκοψε, άλλους εσκλάβωσε με το σπαθί και άλλοι, καθώς εμείς, εζούσαμεν ελεύθεροι από γενεά εις γενεά. Ο βασιλεύς μας (Κωνσταντίνος Παλαιολόγος) εσκοτώθη, καμμία συνθήκη δεν έκαμε. Η φρουρά του, είχε παντοτινόν πόλεμον με τους Τούρκους, και δύο φρούρια ήταν πάντοτε ανυπότακτα”. Με είπε: “Ποία είναι η βασιλική φρουρά του, ποία είναι τα φρούρια;” “Η φρουρά του βασιλέως μας είναι οι λεγόμενοι κλέφτες, τα φρούρια η Μάνη και το Σούλι και τα βουνά. Έτσι δε με ομίλησε πλέον… ».

Λαϊκά αναγνώσματα όπως η Φυλλάδα του Μέγα Αλέξανδρου, που ήταν το προσφιλέστερο ανάγνωσμα στα χρόνια της δουλείας αλλά και το ποίημα του Βιτσέντζου Κορνάρου, Ερωτόκριτος, δημιούργημα της Κρητικής Αναγέννησης, αποτελούσαν πνευματικές τροφές των απλών Ελλήνων στα χρόνια της Τουρκοκρατίας . Επίσης, το έπος του Διγενή Ακρίτα και τα ακριτικά τραγούδια με τις παραλλαγές τους, οι χρονογραφίες όπως το Χρονικό του Γαλαξιδιού που εμφορείται από πατριωτισμό, ηρωικό φρόνημα και θρησκευτική πίστη, οι «ριμάδες» που ενέπνευσαν πολλά δημοτικά τραγούδια, οι προφητείες και οι χρησμοί όπως του Λέοντος ΣΤ΄ του σοφού και του Αγαθάγγελου για την αποκατάσταση του Ρωμαίικου από το ξανθό γένος, οι λαϊκοί μύθοι, που εξυμνούσαν τα κατορθώματα των αρχαίων Ελλήνων αλλά και τα αρχαιοελληνικά ονόματα που έδιναν στα πλοία τους οι Έλληνες ναυμάχοι, δηλώνουν πως το βυζαντινό παρελθόν και οι αρχαίες μνήμες δεν έσβησαν ποτέ, υπήρχαν έστω και θολές . Εξάλλου οι Έλληνες της περιόδου 1453-1821 τόσο στη λόγια όσο και στη λαϊκή τους παράδοση αυτοπροσδιορίζονταν σταθερά ως Ρωμιοί ή Έλληνες το γένος.

Η μόνη αναφορά που κάνει ο συγγραφέας για το ρόλο της εκκλησίας στην ενίσχυση της εθνικής συνείδησης των Ελλήνων είναι μια πρόταση «Σημαντικό ρόλο είχαν επίσης οι πρόκριτοι και ο κλήρος», σ. 26. Όπως παρατηρούμε η ορθόδοξη εκκλησία και οι εκπρόσωποι της όπως ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός απουσιάζουν εμφατικά από τη συντήρηση της εθνικής συνείδησης και την πνευματική αφύπνιση του υπόδουλου Γένους.

Στην ίδια ενότητα ο συγγραφέας αναφέρει ότι: «θεμέλιο όλων των Επαναστάσεων του 19ου αιώνα ήταν οι ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης», σ.25.

Δεν είναι ιστορικά ορθό να διδάσκουν τα παιδιά ότι οι προγονοί μας περίμεναν την Γαλλική Επανάσταση για να επαναστατήσουν. Αναμφισβήτητα οι γαλλικές επαναστατικές ιδέες επηρέασαν τους λαούς όπως και τους Έλληνες, αναπτερώνοντας έτσι το πεσμένο ηθικό τους, ιδίως μετά την αποτυχημένη Επανάσταση του 1770 (Ορλωφικά) και δημιουργώντας ελπίδες για τη μελλοντική απελευθέρωση, αλλά σε καμία περίπτωση η Ελληνική Επανάσταση με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της και την πληθώρα των προεπαναστατικών κινημάτων, δεν ήταν απότοκο και παράγωγο της Γαλλικής και της Αμερικανικής Επανάστασης. Αντίθετα η επιτυχία της Ελληνικής Επανάστασης αποτέλεσε πρότυπο για τις επαναστάσεις των βαλκανικών χωρών.

Από την Άλωση της Πόλης μέχρι την επανάσταση του 1821, οι Έλληνες δε σταμάτησαν ποτέ τον ένοπλο αγώνα εναντίων των Οθωμανών. Όταν υπήρχε η δυνατότητα είτε μόνοι τους, είτε κάτω από ξένη διοίκηση, οι Έλληνες έπιαναν τα άρματα και αγωνίζονταν για την πίστη τους και την ελευθερία τους. Ο ιστορικός Κωνσταντίνος Σάθας στο βιβλίο του με τίτλο Τουρκοκρατούμενη Ελλάς, καταγράφει δεκάδες προεπαναστατικά κινήματα και ο ιστορικός Απ. Βακαλόπουλος στο μνημειώδες οκτάτομο έργο του Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, αναφέρει 11 προεπαναστατικά κινήματα, 126 τοπικές εξεγέρσεις και 1069 τοπικά επαναστατικά γεγονότα. Όλα αυτά έγιναν με συμμετοχή και πολλές φορές προτροπή του κλήρου, του ματωμένου ράσου, που είχαν μεν τοπικό χαρακτήρα, αλλά που αποτέλεσαν τα «προσανάμματα» της εθνικής παλιγγενεσίας και που φανερώνουν το αδούλωτο φρόνημα των Ελλήνων, τη δίψα τους για ελευθερία και ότι ουδέποτε δέχθηκαν το καθεστώς της υποδούλωσης τους στους Οθωμανούς.

Τα κινήματα του Κροκόνδειλου Κλαδά, του Θεόδωρου Μπούα και του Μιχαήλ Ράλλη στη Μάνη, των αδελφών Μελισσηνών (Μελλισουργών) το 1572 στον Μοριά και τη Ρούμελη, το κίνημα του 1574 στο Γαλαξίδι όπου Έλληνες από διαφορετικά μέρη ορκίστηκαν στην εκκλησία του Αγ. Παντελεήμονα «Να ξεσκλαβωθούμε ή να πεθάνουμε», δηλαδή ορκίστηκαν Ελευθερία ή Θάνατο, διακόσια σαρανταπέντε σχεδόν χρόνια πριν από τη Επανάσταση του 1821, του Διονύσιου του Φιλόσοφου, επισκόπου Τρίκης στα Ιωάννινα το 1600 και το 1611, των Σουλιωτών στην Ήπειρο κατά του Αλή πασά και τέλος η επανάσταση των Ορλωφικών στα 1770, η τελευταία μεγάλη Επανάσταση πριν το 1821, που είχε πανελλήνια διάσταση αλλά δυστυχώς απέτυχε, αποτελούν ελάχιστα ενδεικτικά παραδείγματα των προεπαναστατικών ελληνικών εξεγέρσεων, με αιτήματα απελευθερωτικά. Εκτός όμως από τους ένοπλους αγώνες υπήρχαν και αγώνες πνευματικοί με τους Νεομάρτυρες, να αποτελούν τους πρώτους πνευματικούς αντιστασιακούς του Γένους, τους αγωνιστές της πίστης και της ελευθερίας.

Και όλα αυτά πολύ πριν το 1789 και τη Γαλλική Επανάσταση που όπως υποστηρίζεται, ήταν αυτή που έκανε τους Έλληνες να ξεσηκωθούν ή ότι ήταν ο Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός που διαμόρφωσε την εθνική συνείδηση των Ελλήνων. Σύμφωνα με τον πολιτικό επιστήμονα Κωνσταντίνο Χολέβα: «ένα αιώνα πριν από τη διάδοση και ακμή του Διαφωτισμού, στα απόκρημνα βουνά της Ευρυτανίας Ορθόδοξοι κληρικοί και άλλοι λόγιοι δίδασκαν προχωρημένες για την εποχή εκείνη γνώσεις Θετικών Επιστημών. Ο καθηγητής Μαθηματικών του Ε.Μ.Π. Ηλίας Ντζιώρας έχει αποδείξει με μελέτες του ότι από τα μέσα του 17ου αιώνος στις σχολές των Αγράφων (Βραγγιανά, Φουρνά, Βράχα κ.α) διδάχθηκαν η Φυσική και τα Μαθηματικά με επίκεντρο της Παιδείας τα μοναστήρια».

Στην ενότητα 2 με τίτλο: «Ο Διαφωτισμός», ο συγγραφέας αναφέρει: «Με την εξάπλωση των νέων αυτών ιδεών (εννοεί του Διαφωτισμού) από το δεύτερο μισό του 17ου αιώνα, ο κόσμος ήταν έτοιμος να ζητήσει περισσότερες αλλαγές και να κινηθεί σε νέες επαναστάσεις, που δημιούργησαν τον νεότερο κόσμο» σ. 16. Η εξιδανίκευση του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης που επιχειρείται στο βιβλίο και η ταυτόχρονη αποσιώπηση της προσφοράς της ελληνορθόδοξης παράδοσης και της Εκκλησίας, είναι αντιεπιστημονική, εκτός ιστορικής πραγματικότητας και καταδεικνύει τη μονομέρεια στη χρήση των πηγών. Η απόρριψη της παράδοσης δε συνιστά πρόοδο. Αξίζει να αναφερθεί ότι μέχρι και ο Κοραής έφτασε στο σημείο να εκφράζει τον αποτροπιασμό του για την έξαρση βίας, τα εγκλήματα και την αθεΐα πολλών Γάλλων επαναστατών, την περίοδο της Γαλλικής τρομοκρατίας, χρησιμοποιώντας εκφράσεις όπως: «Κανίβαλοι, Βάρβαροι και άθεοι δολοφόνοι». Εξάλλου είναι παράδοξο και παράλογο να παρουσιάζεται η Ελληνική Επανάσταση που οργανώθηκε από Έλληνες ορθόδοξους και που μαζί με εκπροσώπους της εκκλησίας, πολέμησαν υπέρ βωμών και εστιών, ως τέκνο της Γαλλικής Επανάστασης που οργανώθηκε από άθεους και ντειστές που πίστευαν στη λατρεία του ορθού λόγου αντί του Ιησού Χριστού. Επίσης πρέπει να αναφέρουμε ότι, ο Διαφωτισμός παρά τις όποιες θετικές πλευρές του, ήταν δημιούργημα ξένων προς την ρωμαίικη παράδοση ιδεολογιών και συνεπώς η ενσωμάτωση του στον ελληνικό χώρο προκάλεσε αναπόφευκτες συγκρούσεις με το παραδοσιακό στοιχείο, ιδιαίτερα όταν προσπάθησε να μπολιάσει την ορθόδοξη συνείδηση με στοιχεία που αναιρούσαν την ταυτότητα της, όπως η θρησκευτική αδιαφορία και η αθεΐα.

Στη σελίδα 27 στις πηγές, παρουσιάζεται εντός πλαισίου ένα απόσπασμα του Κολοκοτρώνη από το λόγο του στην Πνύκα προς τους μαθητές του Γυμνασίου Αθηνών το 1838, που αναφέρεται στην απόφαση των Ελλήνων να επαναστατήσουν (και όχι γιατί πέτυχε η Επανάσταση όπως υποστηρίζει ο συγγραφέας). Ωστόσο στον ίδιο λόγο στην Πνύκα, ο Κολοκοτρώνης αναφέρει και τον χαρακτήρα της Ελληνικής Επανάστασης που δεν έχει καμία ομοιότητα με τη Γαλλική και την Αμερικανική Επανάσταση, κάτι που ο συγγραφέας δεν κατάφερε να ανακαλύψει!

Τελειώνοντας πρέπει να επισημάνω ότι, το ιστοριογραφικό σχήμα που επικρατεί τα τελευταία 52 έτη για την ερμηνεία της Ελληνικής Επανάστασης είναι δυστυχώς το ακόλουθο: Η Ελληνική Επανάσταση είναι αποτέλεσμα του ιδεολογικού κινήματος του Διαφωτισμού σε πνευματικό επίπεδο, της Γαλλικής Επανάστασης σε πολιτικό επίπεδο και της αστικής τάξης σε οικονομικό (έμποροι). Από αυτή την ερμηνεία προκύπτει ότι η Ελληνική Επανάσταση δεν ήταν παρά μια φιλελεύθερη αστική επανάσταση που είχε σκοπό τη δημιουργία ενός φιλελεύθερου αστικού κράτους. Ουσιαστικά όμως αυτή η ιστοριογραφική ερμηνεία διαστρεβλώνει την πραγματική εικόνα της Επανάστασης, η οποία ήταν μια καθαρά εθνικοαπελευθερωτική Επανάσταση με εθνικό και θρησκευτικό χαρακτήρα, που σχεδιάστηκε από τους Φιλικούς, τους Επισκόπους, τους Προεστούς και τους Οπλαρχηγούς και που πραγματοποιήθηκε με τη συμμετοχή όλων των δυνάμεων του Έθνους, για την απελευθέρωση τους από αλλόθρησκο και αλλοεθνή δυνάστη και όχι μια αστική εισαγόμενη εξέγερση, με κοινωνικά και ταξικά χαρακτηριστικά.

Πηγές και Βιβλιογραφία

Πηγές.

Γαζής Γ., Λεξικόν της Επαναστάσεως και άλλα έργα, επιμ. Λ. Βρανούσης, Ιωάννινα 1971.

Δραγούμης Ν., Ιστορικαί αναμνήσεις, τ. Α, εκδ. τυπογραφείο Χ.Ν. Φιλαδελφέως, Εν Αθήναις 1879.

Κολοκοτρώνης Θ., Απομνημονεύματα-Δίκη, επιμ. Ε. Αλεξίου, τ.2, εκδ. Μέρμηγκα, Αθήνα 1977.

Πηγάς Μελέτιος., Εκκλησιαστικός Φάρος 57, 1975.
https://www.oodegr.com/neopaganismos/romi/smerdaleos_13.htm

Βιβλιογραφία.

Αγγελομάτη-Τσουγκαράκη Ελ., «Η συνείδηση της ιστορικής συνέχειας και η χρήση των όρων γένος και έθνος στη βυζαντινή και μεταβυζαντινή περίοδο έως και την Ελληνική Επανάσταση», στο: Ο Πολιτειακός Πατριωτισμός και το 1821, επιμ. Κ. Λάβδας, Φ. Παπαθανασίου, Χ. Τσιλιώτης, εκδ. Ευρασία, Αθήνα 2021.

Βακαλόπουλος Απ., Νέος Ελληνισμός, οι ρίζες, η καταγωγή των Ελλήνων και η διαμόρφωση του Έθνους (1204- μέσα 15ου αιώνα), εκδ. Α. Σταμούλη, Θεσσαλονίκη 2008.

Βακαλόπουλος Απ., Νέα Ελληνική Ιστορία, από το 1204 έως τις αρχές του 21ου αιώνα, πέμπτη έκδοση, εκδ. Ηρόδοτος, Αθήνα 2020.

Διαμαντής Απ., Έθνος και Θεσμοί στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, η κανονιστική εκτροπή στην ελληνική ιστοριογραφία, εκδ. Εναλλακτικές, Αθήνα 2013.

Καργάκος Σ., Μαθήματα Νεώτερης Ιστορίας, τ. Α, εκδ. Γεωργιάδης, Αθήνα 2007.

Κοντογιώργης Γ., Ιστορία της Νεότερης Ελλάδας, εκδ. Αρμός, Αθήνα 2024.

Μεταλληνός Γ – Μεταλληνός Δ., Εθναρχία, Ο Ελληνισμός στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, εκδ. Αράκυνθος, Αθήνα 2015.

Σάθας Κ., Ιστορία της Τουρκοκρατούμενης Ελλάδας 1453-1689, επιμ. Κ. Τσαούσης, τ. 1, εκδ. Λιβάνη, Αθήνα 1995.

Χολέβας Κ., Ελληνικός και Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός, πρακτικά Δ συνεδρίου, Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος, Ειδική Συνοδική Επιτροπή Πολιτιστικής Ταυτότητας, εκδ. Αρχονταρίκι, Αθήνα 2021.

Dinu Τ., «Η διαμόρφωση των εθνοτικών ταυτοτήτων στα βαλκάνια στις αρχές του 17ου αιώνα, σύμφωνα με τα ποιήματα του Σταυρινού και του Ματθαίου Μυρέων», στο: Ταυτότητες στον Ελληνικό κόσμο από το 1204 έως σήμερα, (επιμ. Κ. Δημάδης), τ.3, Αθήνα 2011.