Μαρίνα Χαντζάρα — Τά θρησκευτικά καί ἡ ἱστορία μέσα ἀπό τό πολλαπλό βιβλίο

ΗΜΕΡΙΔΑ - Διοργάνωση: ΕΣΤΙΑ ΠΑΤΕΡΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ
ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΑΠΟΔΟΜΗΣΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ, Κριτική θεώρηση τοῦ Νέου Πολλαπλοῦ βιβλίου στὰ Ἑλληνικά Σχολεῖα.
ΑΙΘΟΥΣΑ
EΚΔΗΛΩΣΕΏΝ ΠΟΛΕΜΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ, ΚΥΡΙΑΚΗ 4 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2026 - 16.30

Μαρίνα Χαντζάρα

δασκάλα

«Τά θρησκευτικά καί ἡ ἱστορία μέσα ἀπό τό πολλαπλό βιβλίο»

Τα Θρησκευτικά και η Ιστορία μέσα από το πολλαπλό βιβλίο

Σεβασμιότατε, σεβαστοί πατέρες

Θα ήθελα αρχικά να ευχαριστήσω την Εστία Πατερικών Μελετών, που όπως ανέφερε και η κ. Θεοδώση, είναι δίπλα μας, σε εκπαιδευτικούς, γονείς και μαθητές κ η οποία με πατρική μέριμνα διοργάνωσε αυτή την ημερίδα προκειμένου να ενημερωθούμε όλοι μας για το περιεχόμενο του πολλαπλού βιβλίου το οποίο θα εισαχθεί στα σχολεία με την νέα σχολική χρονιά.

Η εισήγησή μου αφορά τα μαθήματα των Θρησκευτικών και της Ιστορίας, τα οποία διδάσκονται από την γ’ μέχρι και την στ’ δημοτικού.

Ξεκινώντας από το μάθημα των Θρησκευτικών, μελέτησα τα βιβλία όλων των εκδόσεων που προτείνονται για το συγκεκριμένο μάθημα. Κάποια από αυτά είναι εξαιρετικά. Στην πλειοψηφία τους όμως παρατήρησα ότι το περιεχόμενο των βιβλίων των Θρησκευτικών παρουσιάζει κάποια κοινά χαρακτηριστικά.

Ένα από αυτά είναι ότι η πλειοψηφία των εικόνων είναι μη βυζαντινές, όπως η ορθόδοξη παράδοσή μας καθιέρωσε. Χρησιμοποιούνται κατά βάση έργα ζωγραφικής, σκίτσα ή και εικόνες που μοιάζουν με βυζαντινές αλλά χωρίς να είναι. Η βυζαντινή εικόνα όμως, πόσα μπορεί να προσφέρει σε μικρούς και μεγάλους! Πέρα από την γλυκύτητα των προσώπων, μας δίνει βιογραφικά στοιχεία των αγίων που απεικονίζονται ή στοιχεία του γεγονότος στο οποίο είναι αφιερωμένη ενώ ταυτόχρονα φανερώνεται η προοπτική της σωτηρίας μας (παράδειγμα/σχολιασμός εικόνα Γεννήσεως). Δε θα μπορούσε να αποτελέσει λοιπόν ένα όμορφο έναυσμα για παρατήρηση, συζήτηση και ταυτόχρονα εκμάθηση της πίστης μας και καλλιέργεια της θρησκευτικής συνείδησης των μαθητών;

Πέρα όμως από την περιορισμένη χρήση των βυζαντινών αγιογραφιών, υπάρχουν και εικόνες των οποίων η επιλογή είναι άστοχη για δύο λόγους.

Ο πρώτος είναι ότι δε συμβαδίζουν με το ορθόδοξο δόγμα. Για παράδειγμα, το έργο «Δημιουργία του Αδάμ», του Μιχαήλ Αγγέλου δείχνει την ένωση των δύο χεριών κάτι το οποίο είναι αδύνατο.

Ο δεύτερος λόγος, είναι εικόνες που δημιουργούν λανθασμένες αντιλήψεις ή και σύγχυση στο μυαλό των μαθητών. Για παράδειγμα, σε μάθημα που αναφέρεται στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας έχει, όπως βλέπετε, την εικόνα ενός δισκοπότηρου και δίπλα μία φρατζόλα ψωμί και όχι πρόσφορο. Σε μάθημα που μιλάει για τους πρωτόπλαστους, έχει τον Αδάμ και την Εύα ντυμένους με ρούχα εποχής.

Πιστεύω ότι αυτές οι αστοχίες ίσως έγιναν λόγω της προσπάθειας των συγγραφέων να χρησιμοποιήσουν εικόνες οι οποίες κατά τη γνώμη τους είναι πιο ευχάριστες για τους μαθητές. Όμως, χρειάζεται προσοχή γιατί υπάρχει ο κίνδυνος να διαμορφώνονται λανθασμένες αντιλήψεις σε θέματα δόγματος.

Παρόμοιες αστοχίες συναντάμε και στα κείμενα. Για παράδειγμα, όταν η περιφορά του Επιταφίου τη Μεγάλη Παρασκευή ή ο αγιασμός των υδάτων τα Θεοφάνια χαρακτηρίζονται ως έθιμα. Επίσης, όταν χρησιμοποιούνται φράσεις όπως, «οι πιστοί επαναλαμβάνουν προσευχές και λόγια του ιερέα μέσα στις ιερές ακολουθίες». Κάτι τέτοιο δεν ισχύει. Ξέρουμε ότι οι ψάλτες, εκφράζουν τον πιστό λαό, αλλά σε καμία περίπτωση δεν επαναλαμβάνουν τα λόγια του ιερέα. Ή με τη φράση «για να προσευχηθούμε θα πρέπει να μην έχουμε έχθρα με κάποιον συνάνθρωπο», παρερμηνεύοντας τα λόγια του Ευαγγελίου για την αναγκαιότητα συμφιλίωσης στην περίπτωση προσφοράς δώρων στον ναό, και όχι ως προϋπόθεση για την προσευχή. Ειδικά για την τελευταία φράση, όταν έχουμε έχθρα για κάποιον ή οποιαδήποτε άλλο πάθος και αδυναμία, ειδικά τότε δεν πρέπει να εντείνουμε την προσευχή μας;

Ένα τελευταίο σημείο στο οποίο θα ήθελα να σταθώ αφορά τον ρόλο και το έργο της εκκλησίας. Τονίζεται η εικόνα μιας εκκλησίας που περιορίζεται στο φιλανθρωπικό έργο, στην στήριξη των προσφύγων και των ευπαθών ομάδων, στην προστασία του περιβάλλοντος και σε ενέργειες για την άκριτη ένωση των εκκλησιών (σχολιασμός των φωτογραφιών), χωρίς πουθενά να αναφέρεται ή έστω να υπονοείται ότι η επιθυμούμενη ένωση θα πρέπει να στηρίζεται και στην αλήθεια.

Αναφορικά με το μάθημα της Ιστορίας, θα σχολιάσουμε την ιστορία των τάξεων γ’, δ’ και ε’ δημοτικού.

Συγκεκριμένα στην γ’ δημοτικού, με περιεχόμενο την ελληνική μυθολογία και προϊστορία, η πλειοψηφία των εικόνων που περιέχονται είναι σκοτεινές, αποκρουστικές, αλλά υπάρχει και πληθώρα εικόνων αναγεννησιακού τύπου, που όπως ξέρουμε δίνουν έμφαση στην γυμνότητα των σωμάτων. Επίσης, σε διδακτική ενότητα με τίτλο «Ήρωες στην Αρχαία Ελλάδα» που αναφέρεται στους ήρωες/ημίθεους, συναντάμε την εξής εικόνα: ήρωες του 1821, όπως η Μπουμπουλίνα και ο Κολοκοτρώνης να βρίσκονται δίπλα δίπλα με ήρωες των κόμικς και των ταινιών, όπως του Θωρ, ημίθεου της σκανδιναβικής μυθολογίας, και του Σούπερμαν, ενός φανταστικού υπερήρωα ενώ δεν υπάρχει εικόνα του Θησέα ή του Ηρακλή. Ακριβώς στη συνέχεια, ανοίγοντας τον σύνδεσμο του qr code, υπάρχει και σχετική δραστηριότητα. Το κείμενο βέβαια αναφέρει ότι κάποιοι ήρωες είναι φανταστικοί και κάποιοι πραγματικοί άνθρωποι, που τους ονομάσαμε ήρωες λόγω των κατορθωμάτων τους, αλλά βλέποντας την εικόνα και κάνοντας τη σχετική δραστηριότητα τι σύγχυση μπορεί να προκληθεί στο μυαλουδάκι των παιδιών;.

Στη δ’ δημοτικού, η ύλη ξεκινά από την Ομηρική εποχή και φτάνει μέχρι τα Ελληνιστικά χρόνια. Το γεγονός που προκαλεί εντύπωση είναι η πολύ περιορισμένη αναφορά που γίνεται για τα ελγίνεια. Μόνο σε ένα βιβλίο συναντάμε δύο διαφορετικές πηγές που σχολιάζουν την αφαίρεση γλυπτών και τμημάτων του Παρθενώνα από τον λόρδο Έλγιν, ενώ σε μία δεύτερη έκδοση γίνεται αναφορά ως εξής: (εικόνα). Καμία αναφορά ότι κλάπηκαν.

Η ε’ δημοτικού πραγματεύεται τη βυζαντινή ιστορία. Εντύπωση προκαλεί ότι τα βιβλία, ενώ έχουν στο εξώφυλλό τους την Αγιά Σοφιά ως σύμβολο του Βυζαντίου, την απεικονίζουν χωρίς σταυρούς.

Περιορισμένη είναι κ η αναφορά που γίνεται στον Μέγα Κωνσταντίνο. Περιγράφεται κυρίως μέσα από τις ενέργειές του να μεταφέρει την πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας στην ανατολή και του διατάγματος της ανεξιθρησκείας, ενώ παραλείπονται τα πολλά σημαντικά και καινοτόμα έργα που επέδειξε. Ταυτόχρονα, τονίζεται ότι οι λόγοι που ο Μέγας Κωνσταντίνος προώθησε τον χριστιανισμό, ήταν καθαρά πολιτικοί. Γίνεται μια μικρή αναφορά στο όραμα με τον σταυρό, η οποία υπήρξε καθοριστική για τη μετέπειτα πορεία του, αλλά όπως θα δείτε στη λεζάντα, αναφέρεται ως μύθος.

Ακόμα δεν μπορούμε να παραβλέψουμε τον τρόπο με τον οποίο απεικονίζεται η Αγία Ελένη στο βιβλίο αυτό(εικόνα). Είτε σαν ένα κακοσχηματισμένο κόμικ είτε σαν πίνακας ζωγραφικής που καθόλου δεν αντιπροσωπεύει ούτε την προσωπικότητα ούτε το αξίωμα της Αγίας ούτε τα πολλαπλά χαρίσματα που της έδωσε ο Θεός.

Τέλος, διακρίνεται μια προκατάληψη απέναντι στον Μέγα Θεοδόσιο. Αναφέρονται τα μέτρα που έλαβε σχετικά με τον περιορισμό της θρησκείας των ειδώλων και την υποστήριξη του χριστιανισμού, με αρνητική όμως χροιά. Συγκρίνεται με τον Ιουλιανό τον Παραβάτη (εικόνα) αλλά και μέσα από την ιστορική πηγή με τίτλο «Θρησκευτικός φανατισμός» προκαταβάλλουν τα παιδιά σχετικά με την προσωπικότητά του.

Κλείνοντας της εισήγηση, θα ήθελα να θέσω το εξής ερώτημα: «Το πολλαπλό βιβλίο, προάγει την καλλιέργεια των παιδιών μας, δίνοντας επιπλέον πληροφορίες στη γνώση που έχουν ήδη ή απλά καλούνται να έρθουν σε επαφή με την προσωπική προκατάληψη του κάθε συγγραφέα με αποτέλεσμα να «γεμίζουν» με λανθασμένες πληροφορίες;

Σας ευχαριστώ πολύ.